Nghệ nhân gỗ lũa của xứ Tuyên

TQĐT - Hình chiếc thuyền rồng chở Vua Lý Công Uẩn dời đô; hình những cô gái Dao, Tày gùi gạo, gùi ngô trên núi; hình ảnh thiên nhiên quê hương, đất nước trữ tình... tất cả đều được tái hiện sinh động dưới đôi bàn tay tài hoa của ông Nguyễn Văn Thanh, tổ nhân dân Vĩnh Phúc, thị trấn Vĩnh Lộc (Chiêm Hóa). Với nhiều tác phẩm nổi tiếng được trưng bày triển lãm và lưu hành trên địa bàn tỉnh và cả nước, ông Thanh được ví là một trong những "nghệ nhân tài hoa của đất xứ Tuyên".

Ông Thanh cho biết: Tôi là thương binh hạng 1/4, thời kỳ đầu mới bắt tay vào công việc này cũng gặp lắm gian nan. Lập nghiệp bằng hai bàn tay trắng, để có tiền trang trải cho cuộc sống và mua các đồ nghề phục vụ cho việc làm gỗ lũa tôi phải đi làm thuê, đi vay mượn anh em họ hàng khắp nơi. Nhiều lúc cũng thấy nản và mệt mỏi. Thế nhưng, cứ sau mỗi lần làm ra một sản phẩm tôi lại quyết tâm "sống chết với nghề". Đứng đằng sau ủng hộ, chia sẻ và đồng cam cộng khổ với ông là người vợ hiền - bà Đoàn Thị Soạn. Bà Soạn bảo, ông ấy mê những gốc cây sù sì đến mất ăn, mất ngủ. Bù lại qua đôi tay và con mắt của ông ấy, những gốc cây sù sì kia bỗng trở thành sản phẩm có giá trị. Giờ đây chồng tôi đã là ông chủ một cơ sở làm gỗ lũa có uy tín trong và ngoài tỉnh.   Ông Nguyễn Văn Thanh bên bức phù điêu Vua Lý Công Uẩn dời đô. Ông Thanh bộc bạch, mỗi tác phẩm gỗ lũa được gắn một điển cố, điển tích hoặc gắn với một ý đồ tâm linh. Loại gỗ này lạ lắm, càng ngắm càng hình dung nó là một thực thể sống động và trường tồn qua hàng nghìn năm. Gỗ lũa sẽ không có hồn nếu không có bàn tay và khối óc của con người. Gỗ lũa ở nhiều kiểu mẫu, trạng thái, điều kiện sinh tồn khác nhau. Song tựu chung thường ở ba dạng: Lũa ở dưới đất thì giữ nguyên màu gỗ; lũa ngâm trong bùn có màu đen như sừng; lũa phơi nắng, phơi sương là loại quý hiếm nhất vì có những đường vân sóng rất đẹp và cũng thường là những loại gỗ cực kỳ quý hiếm như Gù Hương, Ngọc Am... Để làm nên những tác phẩm gỗ lũa có giá trị thẩm mỹ cao, đòi hỏi người thợ phải có sự am hiểu về từng loại lũa để có sự tác động vào những thớ gỗ đó một cách hợp lý. Người thợ phải có óc thẩm mỹ, đôi mắt của người điêu khắc và đôi tay giỏi nghề mộc thì mỗi chi tiết thêm bớt cho tác phẩm mới sinh động, có hồn. Qua con mắt, đôi tay, khối óc của con người, gỗ lũa được tái sinh mang nhiều ý nghĩa, tình cảm mà con người kỳ vọng. Ông Thanh dẫn chúng tôi đi tham quan những tác phẩm được lưu giữ và chia sẻ, với người làm gỗ lũa, công việc đi tìm kiếm và mang những thân lũa về nhà cũng cần nhiều công phu. Như khi tìm được gốc cổ thụ phải nhận biết được gốc cây đó là loại gỗ gì. Để tìm được gỗ lũa đẹp tôi đã đi hầu hết rừng các tỉnh miền Bắc. Công việc đào gốc cây cũng phải rất nghệ thuật, điêu luyện nếu không biết cách đào thì sẽ mất hết sự độc đáo của cây lũa, đào làm sao phải giữ trọn phần rễ. Chính những chiếc rễ ấy lại rất cần cho các chi tiết trong tác phẩm tạo hình cho thân lũa. Khi tạo hình cho thân gỗ lũa thì từng nhát đục, đường khắc phải kiên nhẫn, tỉ mẩn, có khi phải mất hàng tuần chỉ để chuốt một cánh tiên, hay một chi tiết nhỏ trên sản phẩm. Chỉ tay vào bộ bàn ghế lũa, ông bảo "Bộ bàn ghế lũa 12 cô tiên này, khách ở Hà Nội trả 500 triệu đồng mà tôi không dám bán, nếu bán đi là mất, tôi không thể tìm thấy bộ thứ 2 có dáng vóc đẹp và to như thế này nữa". Để chạm khắc được bộ bàn ghế này ông mất gần một năm trời lao động không biết mệt mỏi và hai tháng đi rừng cơm nắm muối vừng. Cạnh đó là bức lũa phù điêu ý tưởng vua Lý Công Uẩn rời đô từ Hoa Lư, Ninh Bình lên vùng đất Thăng Long. Đây là tác phẩm mà ông hoàn thành vào đúng dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội và được Sở Nông nghiệp và PTNT đem về triển lãm tại thủ đô Hà Nội. Đã có người yêu nghệ thuật gỗ lũa trả 85 triệu đồng cho tác phẩm này, nhưng ông không bán. Ông Thanh tâm sự: Làm gỗ lũa không giống như sản xuất đồ gỗ thông thường. Mỗi sản phẩm là một tác phẩm duy nhất, có thời gian và cách thức khác nhau, chủ yếu làm thủ công, không sản xuất hàng loạt được. Ngoài ra còn phải nghiên cứu, kiến tạo hình, ý tưởng, phải đem lại khía cạnh nghệ thuật nào đó vừa cổ điển lại vừa hiện đại để tác phẩm có giá trị lâu dài. Chính vì vậy, giá thành sản phẩm không phụ thuộc vào kích cỡ mà ở giá trị nghệ thuật, sự kết tinh từ bàn tay, khối óc con người. Cái đắt không nằm ở chỗ to nhỏ mà nằm ở độ tinh xảo của bàn tay nghệ nhân và dáng gỗ...   Bài, ảnh: Nguyễn Tâm